Giải quyết tranh chấp kinh doanh: Nên chọn Trọng tài thương mại hay Tòa án? Luật sư HTIC phân tích

Mục 01Giải quyết tranh chấp kinh doanh: Nên chọn Trọng tài thương mại hay Tòa án? Luật sư HTIC phân tích

Khi tranh chấp kinh doanh xảy ra, doanh nghiệp đứng trước lựa chọn: đưa ra Tòa án hay Trọng tài thương mại. Mỗi phương thức có ưu, nhược điểm riêng và việc chọn sai có thể khiến doanh nghiệp mất thời gian, chi phí, thậm chí mất quyền. Bài viết tổng hợp các tiêu chí so sánh để doanh nghiệp ra quyết định đúng.

1. Điều kiện tiên quyết: có thỏa thuận trọng tài hay không?

Trọng tài thương mại chỉ có thẩm quyền khi các bên có thỏa thuận trọng tài, theo Luật Trọng tài thương mại 54/2010/QH12. Thỏa thuận này có thể lập trước hoặc sau khi tranh chấp phát sinh, thường nằm trong một điều khoản của hợp đồng. Nếu không có thỏa thuận trọng tài, tranh chấp mặc nhiên thuộc thẩm quyền Tòa án. Vì vậy, lựa chọn phương thức giải quyết thực chất bắt đầu ngay từ khâu soạn thảo hợp đồng, chứ không phải khi đã xảy ra tranh chấp.

2. Tính chung thẩm và khả năng kháng cáo

Đây là khác biệt cốt lõi. Phán quyết trọng tài là chung thẩm, có hiệu lực kể từ ngày ban hành và không bị kháng cáo (Luật Trọng tài thương mại 2010). Trong khi đó, bản án sơ thẩm của tòa có thể bị kháng cáo, kháng nghị để xét xử phúc thẩm theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Trọng tài giúp vụ việc kết thúc dứt điểm nhanh hơn, nhưng đồng nghĩa doanh nghiệp gần như không có “cơ hội thứ hai” nếu phán quyết bất lợi (việc yêu cầu hủy phán quyết trọng tài chỉ áp dụng trong các căn cứ rất hạn chế).

3. Thời gian và tính linh hoạt

Tố tụng trọng tài thường nhanh và linh hoạt hơn: các bên được chọn trọng tài viên, thỏa thuận ngôn ngữ, địa điểm, quy tắc tố tụng. Tố tụng tòa án tuân theo trình tự, thủ tục cố định và có thể kéo dài qua nhiều cấp xét xử. Với doanh nghiệp cần một kết quả nhanh để khơi thông dòng tiền hoặc quan hệ làm ăn, trọng tài thường là lựa chọn hợp lý — với điều kiện hợp đồng đã có điều khoản trọng tài.

4. Tính bảo mật

Tố tụng trọng tài được tiến hành không công khai, trừ khi các bên có thỏa thuận khác — phù hợp với doanh nghiệp muốn bảo vệ bí mật kinh doanh, uy tín thương hiệu và thông tin nhạy cảm. Phiên tòa, ngược lại, về nguyên tắc được xét xử công khai. Với các tranh chấp liên quan đến công nghệ, đối tác lớn hoặc thông tin tài chính, yếu tố bảo mật của trọng tài là lợi thế đáng kể.

5. Chi phí

Án phí tại tòa được xác định theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, thường tính theo giá trị tranh chấp đối với vụ án có giá ngạch. Phí trọng tài do trung tâm trọng tài quy định và thường cao hơn án phí tòa ở các vụ giá trị nhỏ, nhưng có thể tiết kiệm hơn về tổng thể nếu tính cả thời gian và chi phí cơ hội khi vụ việc được giải quyết nhanh, dứt điểm. Doanh nghiệp nên so sánh tổng chi phí trên từng tình huống cụ thể.

6. Khả năng thi hành kết quả

Cả bản án của tòa và phán quyết trọng tài đều được thi hành theo Luật Thi hành án dân sự 26/2008/QH12 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật 64/2014/QH13). Một ưu thế lớn của phán quyết trọng tài là khả năng được công nhận và cho thi hành ở nhiều quốc gia theo Công ước New York 1958 mà Việt Nam là thành viên — đặc biệt quan trọng với doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài. Đây là lý do nhiều hợp đồng có vốn FDI ưu tiên điều khoản trọng tài.

7. Thẩm quyền tòa án sau khi tổ chức lại hệ thống

Nếu chọn (hoặc buộc phải dùng) con đường tòa án, doanh nghiệp lưu ý: từ ngày 01/7/2025, thẩm quyền sơ thẩm phần lớn tranh chấp kinh doanh, thương mại thuộc Tòa án nhân dân khu vực theo Bộ luật Tố tụng dân sự 92/2015/QH13 (sửa đổi bởi Luật 85/2025/QH15). Riêng yêu cầu liên quan đến trọng tài (như hủy phán quyết, đăng ký phán quyết của trọng tài vụ việc) thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp tỉnh.

8. Lời khuyên thực tế từ HTIC

Không có phương thức “tốt hơn” tuyệt đối — chỉ có phương thức phù hợp hơn với từng tình huống. Nguyên tắc của HTIC: quyết định nên được cài đặt từ khâu đàm phán hợp đồng. Doanh nghiệp ưu tiên tốc độ, bảo mật, có yếu tố nước ngoài thường hợp với trọng tài; doanh nghiệp cần khả năng kháng cáo, hoặc tranh chấp giá trị nhỏ, có thể chọn tòa án. Một điều khoản giải quyết tranh chấp soạn cẩu thả là nguồn gốc của tranh chấp về thẩm quyền sau này — xem thêm về điều khoản hợp đồng thương mại dễ tranh chấp.

9. Hòa giải thương mại — phương án thứ ba ít được tận dụng

Ngoài tòa án và trọng tài, doanh nghiệp còn một lựa chọn thường bị bỏ quên: hòa giải thương mại ngoài tố tụng. Đây là phương thức để bên thứ ba trung lập hỗ trợ các bên tự thương lượng, đạt thỏa thuận trên cơ sở tự nguyện. Kết quả hòa giải thành có thể được Tòa án công nhận để có hiệu lực thi hành. Ưu điểm của hòa giải là chi phí thấp, giữ được quan hệ đối tác và linh hoạt tối đa về giải pháp; hạn chế là phụ thuộc hoàn toàn vào thiện chí của cả hai bên, không có giá trị ràng buộc nếu một bên không hợp tác.

Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp khôn ngoan thiết kế điều khoản giải quyết tranh chấp theo nhiều tầng: thương lượng — hòa giải — rồi mới đến trọng tài hoặc tòa án. Cách tiếp cận này giúp giải quyết phần lớn mâu thuẫn ở giai đoạn sớm, tiết kiệm chi phí và chỉ dùng đến tố tụng khi thực sự cần.

HTIC tư vấn gì?

HTIC tư vấn lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp ngay từ khi soạn hợp đồng; rà soát và thiết kế điều khoản trọng tài/tòa án; đại diện doanh nghiệp tại trọng tài thương mại và tòa án; xử lý yêu cầu công nhận, cho thi hành phán quyết. Doanh nghiệp có thể kết hợp dịch vụ này với gói dịch vụ pháp chế thuê ngoài cho doanh nghiệp để được hỗ trợ pháp lý thường xuyên.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Hợp đồng đã ký không có điều khoản trọng tài thì có dùng trọng tài được không?
Được, nếu sau khi tranh chấp phát sinh các bên cùng lập thỏa thuận trọng tài. Nếu không thống nhất được, tranh chấp thuộc thẩm quyền tòa án.

2. Phán quyết trọng tài có bị tòa hủy không?
Có thể bị yêu cầu hủy nhưng chỉ trong các căn cứ hạn chế theo Luật Trọng tài thương mại 2010; tòa không xét lại nội dung tranh chấp.

3. Trọng tài hay tòa án nhanh hơn?
Thông thường trọng tài nhanh hơn vì phán quyết chung thẩm, không qua nhiều cấp xét xử.

4. Chi phí trọng tài có đắt hơn tòa không?
Với vụ giá trị nhỏ, phí trọng tài có thể cao hơn án phí tòa; với vụ phức tạp, tổng chi phí có thể tương đương hoặc thấp hơn khi tính cả thời gian.

5. Doanh nghiệp FDI nên chọn phương thức nào?
Nhiều doanh nghiệp FDI ưu tiên trọng tài nhờ khả năng công nhận, thi hành phán quyết ở nước ngoài theo Công ước New York 1958.

6. Có thể vừa kiện ra tòa vừa yêu cầu trọng tài không?
Không. Khi đã có thỏa thuận trọng tài hợp lệ và một bên khởi kiện ra tòa, tòa sẽ từ chối thụ lý, trừ trường hợp thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thực hiện được.

Liên hệ luật sư HTIC

Nếu doanh nghiệp của bạn đang gặp tình huống nêu trên, hãy để đội ngũ luật sư Công ty Luật TNHH HTIC (thành lập năm 2011, hơn 15 năm kinh nghiệm, trụ sở tại Quận 7 – Phú Mỹ Hưng, TP.HCM) đồng hành cùng bạn.

• Hotline: 0379 044 299
• Email: ls.tqhung@gmail.com
• Zalo OA: nhắn tin trực tiếp để được phản hồi nhanh trong giờ làm việc

Trao đổi ban đầu qua Zalo giúp bạn mô tả vấn đề thuận tiện, gửi nhanh hồ sơ và nhận định hướng xử lý mà không cần đến văn phòng ngay từ đầu.

Bài viết HTIC tổng hợp – Cập nhật 29/05/2026.