Hợp đồng thầu phụ trong xây dựng: trách nhiệm ba bên, chấp thuận của chủ đầu tư và rủi ro thanh toán theo Nghị định 37/2015/NĐ-CP

Hầu như không có một dự án xây dựng quy mô nào được hoàn thành chỉ bằng lực lượng của một nhà thầu duy nhất. Từ phần cọc, kết cấu, cơ điện cho đến hoàn thiện, mỗi hạng mục thường được giao cho những đơn vị chuyên môn khác nhau thông qua hợp đồng thầu phụ. Chính vì mắt xích thầu phụ nằm ở tầng dưới của chuỗi hợp đồng, nên khi tiến độ chậm, chất lượng kém hoặc thanh toán ách tắc, tranh chấp lại thường bùng phát chính tại đây — và không ít trường hợp kéo cả chủ đầu tư vào cuộc dù họ không trực tiếp ký với thầu phụ.

Bài viết phân tích khung pháp lý về hợp đồng thầu phụ trong hoạt động xây dựng theo Nghị định 37/2015/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 50/2021/NĐ-CP) và pháp luật xây dựng hiện hành, làm rõ quan hệ trách nhiệm ba bên, cơ chế chấp thuận thầu phụ của chủ đầu tư, vấn đề thanh toán và những rủi ro mà doanh nghiệp cần phòng ngừa ngay từ khâu soạn thảo hợp đồng.

Mục 01Bản chất pháp lý của hợp đồng thầu phụ và quan hệ ba bên

Hợp đồng thầu phụ là hợp đồng xây dựng được ký kết giữa nhà thầu chính hoặc tổng thầu với nhà thầu phụ để thực hiện một phần công việc thuộc phạm vi hợp đồng chính đã ký với chủ đầu tư. Điểm cốt lõi cần nắm là về nguyên tắc, giữa chủ đầu tư và nhà thầu phụ không tồn tại quan hệ hợp đồng trực tiếp; nhà thầu phụ chịu trách nhiệm với nhà thầu chính, còn nhà thầu chính mới là bên chịu trách nhiệm toàn bộ trước chủ đầu tư.

Sự phân tầng này tạo ra một hệ quả pháp lý quan trọng: dù công việc do thầu phụ thực hiện, nhà thầu chính vẫn phải chịu trách nhiệm trước chủ đầu tư về tiến độ và chất lượng của toàn bộ phần việc đã ký, bao gồm cả phần đã giao lại cho thầu phụ. Nhà thầu chính không thể lấy lý do “lỗi thuộc về thầu phụ” để thoái thác nghĩa vụ với chủ đầu tư. Ngược lại, thầu phụ chịu trách nhiệm với nhà thầu chính theo đúng hợp đồng thầu phụ, và nhà thầu chính có quyền truy đòi thầu phụ đối với thiệt hại do thầu phụ gây ra. Hiểu đúng trật tự trách nhiệm này giúp mỗi bên biết mình có thể kiện ai và bị ai kiện khi sự cố xảy ra.

Mục 02Cơ chế chấp thuận thầu phụ của chủ đầu tư

Một điểm mà nhiều nhà thầu chính xem nhẹ là quyền kiểm soát của chủ đầu tư đối với việc lựa chọn thầu phụ. Theo Nghị định 37/2015/NĐ-CP, nhà thầu chính được ký hợp đồng với một hoặc một số nhà thầu phụ, nhưng các nhà thầu phụ này phải được chủ đầu tư chấp thuận, và hợp đồng thầu phụ phải thống nhất, đồng bộ với hợp đồng chính đã ký. Đây không phải quy định hình thức, mà là công cụ để chủ đầu tư kiểm soát năng lực thực tế của những đơn vị sẽ trực tiếp thi công trên công trình của mình.

Trong thực tế, tranh chấp thường phát sinh khi nhà thầu chính tự ý giao thầu phụ cho một đơn vị không đủ năng lực mà không thông qua chủ đầu tư, đến khi hạng mục bị lỗi thì chủ đầu tư từ chối nghiệm thu và từ chối thanh toán. Ví dụ, một tổng thầu ký hợp đồng thi công trọn gói phần cơ điện, sau đó âm thầm giao lại toàn bộ cho một thầu phụ giá rẻ chưa được chủ đầu tư phê duyệt; khi hệ thống điện không đạt tiêu chuẩn nghiệm thu, chủ đầu tư có căn cứ giữ lại khoản thanh toán và yêu cầu khắc phục, trong khi tổng thầu vẫn phải trả tiền cho thầu phụ theo hợp đồng đã ký. Khoảng chênh này chính là rủi ro tài chính mà lẽ ra có thể tránh được nếu tuân thủ đúng cơ chế chấp thuận ngay từ đầu.

Mục 03Giá hợp đồng thầu phụ và nguyên tắc thanh toán

Về giá và thanh toán, pháp luật đặt ra nguyên tắc bảo đảm sự đồng bộ giữa hợp đồng thầu phụ và hợp đồng chính, đồng thời giới hạn giá hợp đồng không vượt quá giá trúng thầu hoặc kết quả thương thảo hợp đồng xây dựng, trừ phần khối lượng phát sinh ngoài phạm vi công việc được người có thẩm quyền quyết định đầu tư cho phép. Mục tiêu là ngăn chặn tình trạng đội giá qua nhiều tầng thầu, gây thất thoát và làm sai lệch cơ cấu chi phí đã được phê duyệt.

Trên thực tế, điểm nhạy cảm nhất trong quan hệ thầu phụ lại là dòng tiền. Thầu phụ thường phụ thuộc vào việc nhà thầu chính có được chủ đầu tư thanh toán hay không, dẫn đến điều khoản “thanh toán khi được thanh toán” (pay-when-paid) xuất hiện phổ biến trong hợp đồng thầu phụ. Điều khoản này chuyển rủi ro chậm thanh toán từ nhà thầu chính sang thầu phụ, khiến thầu phụ có thể phải chờ đợi vô thời hạn nếu chủ đầu tư chậm chi trả. Từ góc độ luật sư, thầu phụ cần thận trọng với loại điều khoản này và nên đàm phán một thời hạn thanh toán tối đa cố định, không phụ thuộc hoàn toàn vào dòng tiền của nhà thầu chính, đồng thời gắn quyền tạm dừng thi công hoặc tính lãi chậm trả để bảo vệ mình.

Mục 04Những rủi ro thường gặp và cách phòng ngừa

Rủi ro lớn nhất trong quan hệ thầu phụ đến từ sự thiếu rõ ràng về phạm vi công việc và điểm giao tiếp giữa các hạng mục. Khi hai thầu phụ cùng làm việc trên những hạng mục liền kề, một khiếm khuyết ở ranh giới thường bị các bên đùn đẩy trách nhiệm cho nhau. Cách phòng ngừa hiệu quả là mô tả phạm vi công việc chi tiết trong hợp đồng thầu phụ, kèm theo bản vẽ và tiêu chuẩn nghiệm thu cụ thể, để mỗi khiếm khuyết đều có thể quy về đúng chủ thể chịu trách nhiệm.

Rủi ro thứ hai liên quan đến bảo hành và giữ lại tiền bảo hành. Nếu hợp đồng chính buộc nhà thầu chính bảo hành công trình trong một thời hạn nhất định, thì hợp đồng thầu phụ cũng cần ràng buộc thầu phụ bảo hành tương ứng và cho phép nhà thầu chính giữ lại một phần giá trị làm khoản bảo đảm. Nếu bỏ sót điều này, nhà thầu chính có thể rơi vào cảnh vẫn phải bảo hành với chủ đầu tư trong khi không còn công cụ ràng buộc thầu phụ đã rút khỏi công trình.

Cuối cùng, doanh nghiệp nên đặc biệt lưu ý đến tính đồng bộ giữa các tầng hợp đồng. Một hợp đồng thầu phụ soạn thảo tách rời, mâu thuẫn với hợp đồng chính về điều khoản thay đổi khối lượng, điều chỉnh giá hay giải quyết tranh chấp, sẽ tạo ra khoảng trống rủi ro mà nhà thầu chính phải tự gánh. Việc rà soát song song hai tầng hợp đồng ngay từ đầu là biện pháp phòng ngừa rẻ nhất so với chi phí theo đuổi một vụ kiện kéo dài. Quý doanh nghiệp có thể tìm hiểu thêm về phạm vi hỗ trợ tại dịch vụ luật sư xây dựng của HTIC.

Mục 05Câu hỏi thường gặp

Chủ đầu tư có được thanh toán trực tiếp cho thầu phụ không? Về nguyên tắc, quan hệ thanh toán là giữa chủ đầu tư với nhà thầu chính, và giữa nhà thầu chính với thầu phụ. Chủ đầu tư chỉ nên thanh toán trực tiếp cho thầu phụ khi có thỏa thuận ba bên rõ ràng, bởi việc tự ý thanh toán vượt tầng có thể làm rối trật tự trách nhiệm và phát sinh tranh chấp về nghĩa vụ đã hoàn thành hay chưa.

Nhà thầu chính có được giao toàn bộ công việc cho thầu phụ không? Pháp luật không cho phép nhà thầu chính “bán thầu” toàn bộ công việc để hưởng chênh lệch. Nhà thầu chính phải trực tiếp thực hiện một phần công việc chính và chỉ giao thầu phụ những phần phù hợp, đồng thời chịu trách nhiệm quản lý, điều phối chung. Giao khoán toàn bộ trái phép có thể bị xử lý và ảnh hưởng đến hiệu lực thanh toán.

Nếu thầu phụ gây thiệt hại cho bên thứ ba thì ai chịu trách nhiệm? Trước bên thứ ba và chủ đầu tư, nhà thầu chính thường là bên chịu trách nhiệm do đứng tên hợp đồng chính; sau đó nhà thầu chính có quyền truy đòi thầu phụ theo hợp đồng thầu phụ. Vì vậy, việc yêu cầu thầu phụ mua bảo hiểm và cam kết bồi hoàn là rất cần thiết.

Mục 06Hỗ trợ pháp lý từ Công ty Luật TNHH HTIC

Công ty Luật TNHH HTIC hỗ trợ doanh nghiệp trong nước và nhà đầu tư FDI soạn thảo, rà soát hợp đồng thầu phụ đồng bộ với hợp đồng chính, thiết kế điều khoản thanh toán, bảo hành và giải quyết tranh chấp phát sinh trong quan hệ nhiều tầng nhà thầu. Báo giá cố định theo từng vụ việc/dự án — Hotline 0379 044 299.